Politieke Ecologie

Politieke ecologie: een introductie

20/03/2017
Politieke ecologie: een introductie

Aan de Universiteit van Lund heb je een vak genaamd Political Ecology, oftewel: politieke ecologie. Here God, wat is dat? Ik hoor het je denken. De definitie van waar politieke ecologie precies om draait, is sinds haar lancering in de jaren ’80 van de vorige eeuw langzaamaan veranderd. Van een “combinatie van ecologische problematiek en breed gedefinieerde politieke economie” (Blaikie & Brookfield, 1987) naar een “kruispunt tussen de maatschappelijke relaties van (machtige) actoren en het functioneren van ecologie en landschap” (Rocheleau, 1999), en van een van een focus op natuurlijke en sociale processen naar de nadruk op een historisch perspectief (Escobar, 1999) en politicologisch discours (Robbins, 2012). Waar meer duidelijkheid over bestaat is dat het een interdisciplinair vak in de academische wereld is. Er wordt grof gezegd een poging gedaan om bruggen te slaan tussen verschillende disciplines, zoals bijvoorbeeld economie en ecologie, ten einde het niemandsland tussen die traditionele vakken zichtbaar te maken. Maar wat is er nu politiek aan ecologie, de studie van natuurlijke processen en verschijnselen? Bij politieke ecologie gaat het om de ontmoeting van politiek-economische machtsstructuren en milieuverschijnselen of -vraagstukken. Waarom heeft een specifieke maatschappelijke actor (lees: een persoon, bedrijf of overheid) toegang tot en zeggenschap over een bepaalde grondstof (neem: olie of staal) en wat heeft dat voor consequenties op de (mondiale) samenleving? De asymmetrische (of: ongelijke) verdeling van natuurlijke grondstoffen en de daaraan verbonden risico’s impliceert een vorm van sociale of politieke machtsstructuur en –verhouding. Om dit soort vraagstukken te onderzoeken en te kunnen beantwoorden…

Read more

Diepgewortelde intellectuele geschiedenis

22/03/2017
Diepgewortelde intellectuele geschiedenis

Er bestaat zoiets als ‘environmental determinism’. Vrij en lelijk vertaald met milieudeterminisme. Het is een theorie die al sinds de Middeleeuwen bestaat en aan invloed won in de hoogtijdagen van de slavernij en het kolonialisme van de negentiende eeuw en pas laat in de 20e eeuw serieus onder druk kwam te staan. Deze theorie is in de kern terug te brengen op drie stellingen: het sociale gedrag van individuen wordt bepaald door aan de ene kant geografische en klimatologische factoren en aan de andere kant (genetische) evolutie (i); des te verder een land van de evenaar ligt, des te beter het (economisch) ontwikkeld is (ii); en de natuurlijke omgeving beïnvloedt de samenleving, maar de mensheid heeft geen invloed op het milieu – de zogenaamde one-way force (iii). Simpeler gezegd: the environment determines cultural factors. Van deze theorie werd vroeger dankbaar gebruik gemaakt om hoogst discutabele maatschappelijke excessen te rechtvaardigen. Zo juichte Thomas Jefferson, founding father van Amerika, de slavernij toe met het argument dat een tropisch klimaat mensen onbeschaafd maakt. En ook Adolf Hitler zag om sociaal-darwinistische redenen noodzaak om een superieur Arische samenleving te organiseren met een dominant blank en blauwogig ras. Daar kwam weerstand op en na veel bloed, zweet en tranen werd de slavernij formeel afgeschaft en Hitler verslagen. Maar met aanpassingen in de wet en de dood van een leider worden ideeën niet begraven. Immers werkt dezelfde argumentatie vandaag de dag nog steeds. Neem de actuele Griekse tragedie, die volgens sommigen is veroorzaakt door luiheid en…

Read more

Politieke economie van de natuur

24/03/2017
Politieke economie van de natuur

Karl Marx. Lang werden zijn ideeën gereduceerd tot het communistische kwaad of bestempeld als Rood Gevaar. Maar zeker na de financieel-economische crisis in 2008 kan men binnen het academische terrein voorzichtig spreken van een herleving van dit kritische gedachtengoed. Zeker binnen politieke economie en zo ook in de politieke ecologie. In het licht van het laatste wetenschappelijke veld zijn twee concepten dominant: surplus value (of: overwaarde) die een arbeider voor zijn baas creëert en de inherent op exploitatie beruste relatie tussen niet alleen de kapitalistische (lees: bezittende) en werkende klasse (lees: bezitloze), maar ook tussen kapitaal en de natuurlijke grondstoffen of land. Mede op dat fundament is de dependentietheorie gestoeld, die stelt dat de relatie tussen het (rijke) mondiale Noorden (lees: Westerse landen) en het (arme) mondiale Zuiden gebaseerd is op uitbuiting. Anders gezegd zorgt de continue stroom van (primaire) grondstoffen van de (arme) periferie in de vorm van (tertiaire) eindproducten naar het (rijke) centrum dat de Westerse rijkdom op sociale en financiële kosten van arme landen is gebouwd. Privé-eigendom speelt hierbij een sleutelrol. Zo kwam Garett Hardin in 1968 met zijn theorie van “the tragedy of the commons”, oftewel: de tragedie van de meent, gemeenschappelijke (weide-)gronden. Volgens Hardin streeft ieder individu, in dit geval een boer, naar maximale opbrengst van zijn land zonder rekening te houden met de belangen van andere boeren op dezelfde grond. Gevolg: ecologische devaluatie van de meent. Zijn oplossing: gemeenschapsland opdelen in privé-eigendom. Hij zag daarmee over het hoofd dat deze ‘enclosure’ van land de…

Read more