Liberale Paradox

Hebzucht schaadt de economie

De politieke schaal van links en rechts is wat mij betreft over de datum. In een tijd waar problematische vraagstukken traditionele grenzen overstijgen, voel ik me niet thuis in een bekrompen politiek spectrum. Wel ben ik mateloos gefascineerd door de politieke stroming die het liberalisme heet en word ik sterk aangetrokken door principes van persoonlijke vrijheid en verantwoordelijkheid. Een wonderbaarlijke tegenstrijdigheid wil echter dat ik misschien wel het verst weg sta van de partij die zich in Nederland het meest liberaal profileert, de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). Want hoe kan het regeringsbeleid van Neerlandsch grootste partij zoveel afweer bij me oproepen, terwijl de liberale grondbeginselen me aan zouden moeten spreken? Ik poog het uit te zoeken.

Welk liberalisme?

In 2014 poogde een dappere en brutale JOVD’er, Christiaan Kwint, in een speech op het partijcongres zijn moederpartij kritisch  te sturen. Hij stelde daarmee enkele essentiële vragen.

De partijcultuur binnen de VVD moet doorbroken worden. De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie moet ruimte geven aan onafhankelijke, kritische geesten. Aan felle debatten die niet over de persoon gaan, maar over de inhoud en over de koers van de partij. Een VVD zoals die zich in de verkiezingstijd openbaarde, met het onderstrepen van rechts conservatieve standpunten, of een VVD met een liberaal gezicht? (…) Vrijheid lijkt een overheid te zijn die haar burgers wantrouwt. Is dat de privacy in ons liberale Nederland? Liberalisme, onze ideologie, is een optimistische boodschap. Wij vertrouwen op de kracht van het individu, naar wat iemand wél kan en niet, zoals socialisten, naar wat iemand níet kan. Waarom vertrouwt deze partij de overheid toe dat cameratoezicht, het afluisteren van telefoongesprekken, het meelezen met e-mails, het opslaan van allerlei gegevens en het aanmaken van risico-profielen van kinderen leidt tot een vrijer Nederland? Wilt u een partij die staat voor schijnveiligheid of vrijheid? Wilt u een partij die kiest voor een controlestaat of een open samenleving? Wilt u een partij die kiest voor wantrouwen of vertrouwen?

Het economische liberalisme van Adam Smith wordt door vele van de neoklassieke politiek-economische school en voorvechters van het vrije-marktdenken, waar de VVD ook toe behoort, aangehaald als heilige aartsvader. Geoffrey Underhill en Roel van Engelen, professor International Governance en docent Internationale Betrekkingen aan de Universiteit van Amsterdam, leerden mij dat er een soort mythe is gecreëerd rondom deze figuur. Of dat de man van de goddelijke ‘onzichtbare hand’ achter de vrije markt op zijn zachtst gezegd niet helemaal volledig gelezen wordt. Naast zijn beroemde Wealth of Nations schreef hij namelijk veel over moraal en ethiek. Sterker nog: hij zag zichzelf als ‘moreel filosoof’ in plaats van als econoom. Hij was weliswaar voorstander van vrijhandel en arbeidsdeling, maar was een criticaster van de macht van het grootbedrijf en pessimistisch over de morele gevolgen van het marktsysteem. Bovendien kan hij als grondlegger worden gezien van een nota bene Marxistische labour theory of value, omdat hij inzag dat menselijke arbeid dingen waardevol maakt. Anders gezegd: Smith hield zich niet alleen bezig met de prijs, maar juist met de waarde in onze samenleving. De groei- en cijferfetisj van de VVD is daar nou niet echt het juiste voorbeeld van.

Een van de belangrijkste principes in het klassieke liberalisme heeft betrekking op de individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Het beroemde ‘harm principle’ van John Stuart Mill luidt als volgt: ‘’persoonlijke vrijheid houdt daar op, waar de vrijheid van een ander geschaad wordt.’’ Of, ander gezegd: de vrijheid om met mijn armen om me heen te zwaaien eindigt waar ik een ander in zijn gezicht dreig te slaan. Dat betekent dat liberalisme, in tegenstelling tot wat veel mensen denken, niet over ongelimiteerde vrijheid, maar juist over (morele) grenzen aan ieders vrijheid gaat. Follow the Money liet de totalitaire kant van de VVD zien en hoe graag de partij haar burgers liever controleert en wantrouwt dan andersom. Niet voor niets komt de VVD slecht uit de bus bij de privacywaakhond en ook Rob Wijnberg laat in De Correspondent zien hoe “oerconservatief en bang-nationalistisch” het nieuwe partijprogramma Zeker Nederland is. Sterker nog: de Nederlandse Orde van Advocaten kwam met een rapport waarin staat dat de VVD een van de vijf partijen is, waarbij het verkiezingsprogramma in strijd is met de rechtsstaat. Het heeft in ieder geval niets meer met respect voor individuele vrijheden te maken.

Intergenerationele en intersoortelijke solidariteit

In 2012 ging VVD de politiek in met ‘Niet doorschuiven maar aanpakken’ en bedoelde daarmee volledig terecht dat we onze financiële schuldenlast niet mogen doorschuiven naar de volgende generaties. De staatsschuld is inmiddels opgelopen tot bijna €30.000 per inwoner. Daar is de VVD natuurlijk bij lange na niet alleen schuldig aan, maar wel hoofdverantwoordelijke voor geweest in de afgelopen regeringsjaren. Het harm principle klonk dus weer heel even door in het oude verkiezingsprogramma, maar werd en wordt door partijen als VVD nauwelijks toegepast als het gaat om het intergenerationele sociaal contract. Dat wil zeggen: de plicht die wij als huidige samenleving dragen om de rechten en vrijheden van toekomstige generaties niet te beknotten. En die uitdaging ligt op dit moment, of je dat nou leuk vindt of niet, vooral op het leefbaar houden van de planeet waar we ons op bevinden. De totale ruimte die de aarde ons biedt om van haar gebruik te maken, zonder dat we de mogelijkheden in de toekomst verminderen, wordt milieugebruiksruimte genoemd. Al in 1995 schreef Marc Davidson in Trouw dat de liberaal John Locke dat principe al kende. “Elk individu heeft recht op een maximale vrijheid om invulling te geven aan het eigen leven. Hierbij mag dit individu een gedeelte van de natuur opeisen, mits hij, benadrukt Locke, genoeg en van dezelfde kwaliteit overlaat voor anderen. Niemand mag méér aanspraak maken op de natuur dan een ander, want de mogelijkheden die de natuur biedt, zijn niemands persoonlijke verdienste.” Hij liet, net als Rutger Bregman, ook zien hoe (neo-)liberale denkers als Thomas Pain, Friedrich Hayek en Milton Friedman al nadachten over een (universeel) basisinkomen – en hoe sterk die gedachte in de liberale stroming wortelt. Maar Rutte wil er anno 2016 niets van weten. Ook als het gaat om de moderne aanpassing van dit beginsel op andere diersoorten dan de homo sapiens sapiens, blijkt de VVD doof voor liberale grondbeginselen. Hoe logisch zou het zijn dat je als mens niet de arrogantie van het alleenrecht zou moeten uitdragen om andere levende wezens stelselmatig te mishandelen en te doden, zoals in onze Hollandse bio-industrie met miljoenen kippen, varkens, koeien en geiten gebeurt? Maar de VVD wil er niets van weten, heeft net als het CDA oogkleppen op als het om landbouwpolitiek gaat en vindt de ‘Dierenpartij’ slechts een welvaartsverschijnsel. Arjen Lubach laat in onderstaande video zien dat de VVD compleet de weg kwijt is als het gaat om haar eigen standpunten: van ondernemerspartij met lage belastingen en liberale principes verworden tot “dé partij voor milieu” (lees: asfalt) met populistische retoriek en socialistische pannetjes soep voor de buren. Marc Davidson kwam destijds met een belangrijk advies aan de VVD: herlees de geestelijk vaders!

Normaal doen…

Bij corruptie denken we in het Westen al gauw aan bananenrepublieken in Afrika, onbetrouwbare regimes in Zuid-Amerika of luie belastingontwijkende Zuid-Europeanen. Maar voor corrupte activiteiten hoef je vaak helemaal niet ver te reizen. Om te beginnen zijn er grofweg twee soorten criminele activiteiten te onderscheiden: witte- en blauweboordencriminaliteit. De witte boorden (afstammend van het Engelse white collar) hebben betrekking op de nette kleding van bijvoorbeeld zakenlui of politici en verwijzen naar mensen met een hoge sociale status. De blauwe boorden (Engels: blue collar) hebben betrekking op de arbeidersklasse, die traditioneel vaak in blauwe overallen in fabrieken werkten. Als het om strafbare feiten gaat, is het grootste verschil tussen deze groepen dat de criminaliteit bij de witte boorden vaak minder duidelijke en zichtbare uitingsvormen kent, waarbij het moeilijker is om directe slachtoffers aan te wijzen. Denk hierbij aan bijvoorbeeld belastingfraude, verduistering, vormen van bedrog of samenzwering, handel met voorkennis op de beurzen, milieufraude, valsheid in geschrifte of simpelweg: corruptie. Daarentegen kunnen we blauweboordencriminaliteit allemaal haarscherp beoordelen: bij zakkenrollers, winkeldieven, pyromanen, relschoppers of inbrekers staat de politie immers – als het goed is – meteen op de stoep. En terecht, want het maakt de samenleving zo ongezellig. Waar de criminaliteit van de blauwe boorden weliswaar veel beter zichtbaar is, is de impact van de eerste groep op de samenleving vaak vele malen groter. Geen andere partij dan de VVD is een beter icoon om dat te illustreren. De corruptie van deze partij wordt echter zeer professioneel overschaduwd met een van de beste PR-machines die onze landelijke politiek kent. Nieuws spinnen, feiten verdraaien en de regel als uitzondering framen. Ze hebben dit jaar een nieuwe slogan: normaal doen. Ik zet hier even op een rij wat ze bij de VVD onder ‘normaal doen’ verstaan. Vergeef me als ik iets over het hoofd heb gezien, het is te veel om op te noemen.

  • In 2014 wordt er een onderzoek gestart naar VVD-wethouder Huub Eitjes in Maassluis, die samen met zijn broer Pim met centjes liep te rommelen.
  • Even later onthulde NRC dat Tweede Kamerlid Mark Verheijen duizenden euro’s teveel declareerde. Rutte vond het “opgeblazen en opgepompt”. Toch moest hij net als zijn collega in Maassluis na druk van de partijtop opstappen, want de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen moest volgens het NRC koste wat kost slagen. Verheijen hoeft in ieder geval niet te vrezen dat ‘ie door het Openbaar Ministerie wordt vervolgd.
  • Trouw meldt dat oud-burgermeester van Meerssen, Ricardo Offermans, zestig uur moet schoffelen omdat hij de geheimhoudingsplicht had geschonden.
  • Aan die affaire zit oud-wethouder en ex-senator Jos van Rey gekoppeld. Hij kreeg ook een taakstraf (240 uur) omdat hij zich liet omkopen door een projectontwikkelaar.
  • VVD’ers en vastgoed blijkt een ongelukkige combinatie. Want Follow the Money bericht dat ook Provinciale Statenlid Johan Houwers moest opstappen wegens verdenking bij oplichting, valsheid in geschriften en witwaspraktijken.
  • De immer gewaardeerde Neelie Kroes breekt keiharde belofte om na haar politieke carrière niet het bedrijfsleven in te gaan en neemt binnen no-time goedbetaalde banen aan bij Bank of America en Uber – bedrijven die ze als EU-commissaris juist moest controleren. Daarom houdt ze niet van lastige vragen van Belgische journalisten.
  • Wie ook bij Uber werkt, is Bart de Liefde. Hij werkte volgens de Volkskrant al tijdens zijn periode in de Tweede Kamer bij het lobbykantoor Dröge en Van Drimmelen, maar voerde als woordvoerder Mededinging en kamerlid ook een pleidooi voor Uber. Dat hij nu lobbyist is bij Uber, is natuurlijk stom toeval. Volgens hetzelfde artikel werden sinds 2000 29 leden van de VVD-fractie later actief als lobbyist en hebben er minstens zeven van de huidige fractie een verleden als bedrijfslobbyist.
  • Kathalijne de Kruif scoorde volgens Geenstijl in 2015 de eerste integriteitsbingo. Ze sjoemelde met burgemeestersbenoemingen en had wiet telen en witwassen als bijbaan. Vanuit de cel liet ze weten haar raadszetel in de Gemeente Maarssen op te geven. Vrij Nederland schreef er een longread over.
  • Aan haar kleeft volgens NRC niet alleen de omstreden benoeming van Rob Bats als wethouder in Stichtse Vecht, maar ook een oud-wethouder in hetzelfde plaatsje: Piet Ploeg die tevens voorzitter was van Stichting Vliegramp MH17. Die taak moest hij neerleggen, omdat hij strafrechtelijk vervolgd werd voor fraude.
  • De Volkskrant bericht dat René Leegte opstapt omdat hij als Kamerlid inkomsten uit nevenfuncties verzweeg.
  • Justitietopman Joris Demmink wordt al jaren vervolgd voor vermeende betrokkenheid bij een grootschalig pedofielennetwerk. Er is zelfs een website naar hem vernoemd: de Demmink-doofpot.
  • Follow the Money onthulde hoe de man van minister Edith Schippers, zorg-consultant Sander Spijker, tonnen verdient aan haar zorgbeleid.
  • Oud-provinciebestuurder Ton Hooijmaijers liet zich volgens het Financieel Dagblad elf keer omkopen, pleegde dertien keer valsheid in geschriften en liet €276.000 witwassen. Follow the Money spreekt over “fraude van Siciliaanse snit”. Het is daarmee een van de grootste corruptie-affaires in de Nederlandse geschiedenis en Hooijmaijers moet er, ondanks twee maanden korting van de Hoge Raad, ruim twee jaar voor de bak in.
  • Follow the Money onthulde niet alleen haar bikkelharde manier van zaken doen, maar ook dat Annemarie Jorritsma een ietwat schizofrene dubbelfunctie vervulde met haar JSF-commissariaat. Ze was daarmee een belangrijke schakel bij de lobby voor dit peperdure militaire speelgoed, maar ze wilde niet op de zaak reageren.
  • Misschien wel de meest hardnekkige en bekende is de zogenaamde “bonnetjesaffaire“. Klinkt alsof je na het boodschappen doen het bonnetje expres bent kwijt geraakt, omdat je je moeder niet wil laten weten dat je stiekem snoepjes hebt gekocht. Het is in feite natuurlijk gewoon een eufemistische term voor een groot politiek schandaal, waarbij drugscriminelen met de hoogst opererende politici konden onderhandelen over het belastingvrij behouden van miljoenenvermogens. Mede dankzij misdaadjournalist Hendrik-Jan Korterink en NOS-verslaggever Bas Haan aan het licht gekomen. Ondanks dat Rutte alles wist ontsprong hij de dans, maar vijf andere VVD’ers struikelden: Allereerst staatssecretaris Fred Teeven, die hoogst persoonlijk verantwoordelijk is voor de deal. Toen stapte zijn baas, Minister van Justitie Ivo Opstelten ook op omdat hij het niet zo nauw had genomen met de waarheid. Zijn opvolger, Ard van der Steur, loog vervolgens ook tegen de controlerende macht en Ben Swagerman kwam ook al slecht uit het commissierapport Oosting, die de deal onderzocht. Anouschka van Miltenburg haalde als Tweede Kamervoorzitter op een blauwe maandag eventjes cruciale informatie door de papierversnipperaar. Niemand wordt bij mijn weten strafrechtelijk vervolgd. Het bizarste van dit alles? Van Miltenburg mag gewoon Tweede Kamerlid blijven, Swagerman krijgt goed betaalde baan bij Qatar Airways omdat hij naast zijn politieke ambt toch al KLM-veiligheidsbaas was, Opstelten wordt bij een feestmaal gehuldigd met een Ereboktoraat en – geloof het of niet – Teeven wordt voorgedragen om adviseur van de Raad van State te worden. Dan moet je dus de regering advies gaan geven over wetgeving en bestuur. Wie helpt me aan het zuurstof?!

Leo Huberts zei in de documentaire van Politicologica dat de VVD tegenwoordig liberaal is in de zin van ‘doe niet zo moeilijk, laat me met rust’. Nu begrijp ik die uitspraak pas. Als je al deze belangenverstrengelingen, corruptie-affaires of integriteitsschandalen enkel en alleen via het nieuws zou volgen, bestaat vaak al snel het beeld dat het slechts ‘incidenten’ zijn. Gelukkig zijn er verschillende journalisten die ons inzicht geven in de fundamentaliteit en structuur van het probleem. Zo houdt Vrij Nederland bij woorden van journalist Bart de Koning een integriteitsindex bij, waarin de VVD dit jaar voor de vijfde keer op rij koploper is. Anders gezegd: dit is eerder de regel dan de uitzondering bij de regeringspartij. Zijn alle VVD’ers dan slecht en corrupt? Nee, ik ben de laatste die dat beweert. Maar het wordt wel tijd dat Nederlandse kiezers inzien dat als ze op de VVD stemmen er een corrupte partij mee in stand gehouden wordt, die meer aan zichzelf denkt dan aan de belangen van haar achterban – laat staan het land. Gelukkig staan er ook VVD’ers op tegen deze wanpraktijken, zoals Mijntje Pluimers, met bijvoorbeeld moties op het congres. Maar daar wordt door de partijtop nauwelijks naar geluisterd of criticasters worden monddood gemaakt. In een interview met Trouw vertelt oud-minister Joris Voorhoeve hoe hij “wel de VVD, maar niet het liberalisme verliet” en hoe de VVD commercieel liberaal werd. Zijn breekpunt was toen de VVD het budget voor ontwikkelingssamenwerking halveerde. Veiligheid elders in de wereld is volgens hem niet alleen in het Nederlands belang, maar ontwikkelingssamenwerking is ook, gebaseerd op de Indiase filosoof en econoom Amartya Sen, een liberale waarde omdat het de realisering en mondialisering van de rechten van de mens nastreeft. En ook oud-minister Ed Nijpels is regelmatig zeer kritisch: “een rechtsstaat onwaardig” noemde hij het invoeren van minimumstraffen en verhogen van de griffirechten. Rutte had ooit ook liberale principes. Het onafhankelijke universiteitsblad van de TU Delft schreef dat Rutte als staatssecretaris van onderwijs tegen de ”zesjescultuur” en voor meer Begeisterung pleitte. Hij spoorde studenten tevens aan tot bezetting van een faculteit. Toen de Maagdenhuisbezettingen er uiteindelijk kwamen, werd het pand hardhandig ontruimd en wilde de premier niet eens met de studenten in gesprek – laat staan dat er steun kwam.

Als er niet heel gauw een paar liberale en idealistische JOVD’ers opstaan om met hun bevlogen en rigoureuze bezems de vloer aan te vegen met alles wat binnen hun moederpartij naar corruptie ruikt, dan vrees ik dat de VVD een regelrecht gevaar zal zijn voor het overgrote deel van dit land. Deze partij vertegenwoordigt niet de “hard werkende Nederlander”, maar de belangen van haar eigen politici en het grootbedrijf. En daar is in feite niks mis mee – een goede representatieve democratie vertegenwoordigt ook het grootkapitaal -, maar kom daar dan gewoon eerlijk voor uit. De VVD is anno 2017 de hardnekkige verdediger van de status quo. De partij heeft met liberalisme of ‘normaal doen’ in elk geval weinig meer te maken.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *