Overeenkomst met Oekraïne: tussen wie voor wie?

Het leek allemaal zo vanzelfsprekend. Op 1 januari 2016 had Nederland, als lidstaat van de Europese Unie (EU), immers het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne moeten tekenen en dachten de Brusselse technocraten ongestoord hun Europese imperialisme verder uit te kunnen oefenen. Totdat de jongens van GeenStijl in samenwerking met het Forum voor Democratie een actie voor de komst van een raadgevend referendum optuigden. Je weet wel, die irritante schoffies met hun roze microfoon die zo nu en dan wel nuttig werk leveren door hier en daar wat rioolputten van de (Europese) politiek open te trekken. En mijn hemel: die stinken soms! Ook nu zijn ze er in geslaagd om met bijna 430.000 handtekeningen een politieke tegel te lichten en een enorme putlucht over Nederland uit te spreiden. Bron van de stank? Het verdrag met onze verre oosterburen. Een put die bedrieglijk wordt verdoezeld door een ontastbare dekmantel van economische voorspoed, democratisering en emancipatie van minderheden, maar die riekt naar machtslust, onverantwoorde expansiedrift en plutocratische strategiespelletjes. Het verdrag is inmiddels al grotendeels in werking en de rest van alle lidstaten zijn al door het ratificatieproces heen. Toch mogen wij als enige natie op 6 april aanstaande met z’n allen gezellig naar de stembus. Maar waarom eigenlijk dat associatieverdrag? Wat zijn de belangen? En vooral: wie profiteert? Lastige vragen, maar in alle complexiteit poog ik er met liefde mijn licht over te laten schijnen.

Allereerst is alleen al het fenomeen van een referendum in een indirecte en representatieve democratie als de onze voor mij uiterst discutabel. Vraag ‘het volk’ immers of het betere infrastructuur, zorg en onderwijs wil en er zal een overweldigende ‘ja!‘ uitrollen. Vraag ons een dag later of we belasting willen betalen en we rennen massaal huilend naar de stembus. En die twee hebben een ongelukkig huwelijk, daar kunnen ze je in Zuid-Europa meer over vertellen. Maar toch: dit referendum ligt er en lijkt zelfs over veel meer te gaan dan alleen een associatieovereenkomst met Oekraïne – het EU-project wordt er met de haren bijgesleept. Dat maakt het tegelijkertijd vrij lastig om tussen de uitersten van twee fel strijdende kampen mijn lenzen scherp te stellen ten einde structuur en logica te vinden in hun ideeën en argumentaties. Het ja-kamp lijkt het verdrag koste wat het kost met een slappe, uitgelekte campagnestrategie bij de kiezers door de strot te willen duwen en dreigt zelfs met een potentiële continentale crisis als gevolg van een negatief volksadvies. Dit terwijl de andere extremisten in naam van de nee-activisten stampvoetend alles afkraken wat met de EU te maken heeft en vaak onbedachtzaam hard hun geliefde nationalisme overschatten. Ik merk bij de huidige gezagvoerders – van zowel de Europese als Nederlandse politiek – en ook binnen universitaire kringen enige laatdunkendheid richting het extremistische verschijnsel van de populistische wind, die ook (of: vooral) in ons Europese Laagland keihard waait in de vorm van de Limburgse blondine. Van het Britse UKIP tot de FPÖ uit Oostenrijk en van de PVV tot aan Le Pen’s Front National: vrijwel over het hele continent wordt een groeiende groep kiezers door partijen vertegenwoordigd die hun begrijpelijke en terechte emoties ge-, maar helaas meestal misbruiken. Het is een voedingsbodem voor politieke regimes waarvan we nu juist met behulp van de EU hadden afgesproken dat we die niet zo prettig vinden. In mijn ogen wordt er dan ook een ernstig maatschappelijk gevaar gevoed als deze kiesgerechtigden door de bestuurlijke of intellectuele elite niet of onvoldoende serieus genomen wordt. Die gapende kloof is ook duidelijk zichtbaar in het debat omtrent dit associatieverdrag en schreeuwt er om om beslecht te worden. Al is het maar om de inmiddels verbleekte essentie van het EU-project te handhaven: vrede en harmonie op het Europese continent.

Waarom dit associatieverdrag?

Gezien de doelstellingen in artikel 1, komt het er op het eerste gezicht eigenlijk simpelweg op neer dat beide partijen met dit verdrag 1 hun politieke en economische betrekkingen willen versterken. Sounds fair. Klinkt als een plan waar je als welwillend mens eigenlijk helemaal niet tegen kan zijn.

Screen Shot 2016-04-04 at 13.56.20

Maar dan: de inhoud. Ook niet onbelangrijk. En daar gaat nu net een aardig aantal dingen mis. Het verdrag bestaat, aldus Linda Senden – hoogleraar Europees Recht, eigenlijk uit twee delen: een economisch en een politiek gedeelte. Het economische beleid valt, door een mandaat in het Verdrag van Lissabon, onder de bevoegdheid van de EU – daar hebben de lidstaten afzonderlijk niets over te zeggen. Het politieke gedeelte moet door de regeringen van alle lidstaten afzonderlijk worden geratificeerd, omdat het verdrag binnenlandse, politieke zaken beïnvloedt. Het grootste gedeelte gaat over economie en met name (vrij-)handel. Zo beweert onze premier in Buitenhof bijvoorbeeld dat dit ”handelsverdrag” goed is voor Nederland, omdat het voor ”meer groei, meer bedrijvigheid en meer banen” zorgt, ons ”geen geld kost” en bovendien de buitengrenzen van de EU stabiliseert. Ewald Engelen vond dat eerste argument verre van valide en kwam vervolgens met de gedurfde stelling dat ”de Oekraïense economie precies even groot is als die van Noord-Holland” en dus vrijwel niets kan bijdragen aan het door Rutte geschetste ideaalplaatje. Toen NRC Next vervolgens ging ‘factchecken‘ bleek dat Engelen het bij het verkeerde eind had. Niet omdat zijn argumentatie niet klopte, maar omdat hij hilarisch genoeg veel te mild was geweest in zijn stelligheid: de Oekraïense economie is namelijk nóg kleiner dan die van de Nederlandse provincie. Om met de zorgvuldig gekozen termen van Engelen te spreken is er maar één woord voor het pro-handelsargument: ”lulkoek”. Wat de financiën betreft moet onze minister-president zich in al zijn neo-liberale naïviteit ontzettend hebben vergist. Arno Wellens toont immers meerdere malen aan dat dit verdrag wel degelijk om heel veel geld gaat. Een support package van 11 miljard – dat is niet niets. Zijn gelijk wordt bewezen en het simpelst samengevat in de onderstaande tweet van de Europese Commissie (EC).

Screen Shot 2016-04-04 at 16.27.42

Dan: stabiliteit aan de buitengrenzen van de EU. Hier hebben we natuurlijk te maken met de omgekeerde wereld: een verdrag sluiten met, zowel economisch als politiek, vrijwel het meest instabiele en tevens het meest corrupte land van Europa met als doel de Europese buitengrenzen te stabiliseren, is natuurlijk een farce. Even ter verbeelding: Oekraïne bungelt onderaan op de Corruption Index van Transparancy International en deelt de 130e plaats met landen als Kameroen, Iran en Nicaragua. Een loos argument, dus, om de invloedssfeer van de EU te willen vergroten, hetgeen voor totaal onnodige provocaties richting Poetin kan zorgen. Als het de voorstanders echt om stabiliteit te doen is, kan het beter inzetten op het stabiliseren van de Baltische staten of orde op zaken stellen in landen als Polen en Hongarije, gebieden die al zijn aangesloten bij de EU. Kortom: deze redenering is gebaseerd op óf blindheid óf domheid. Een van de twee, of een combinatie van beide – kies zelf maar. Last but not least misschien wel het grootste probleem van dit verdrag: complexiteit. Opnieuw legt Wellens op een treffende manier de vaagheid van deze overeenkomst bloot. Zo worden termen als democratie, discriminatie en mensenrechten wel heel gemakkelijk uit de mouw geschud, zonder daar een duidelijke definitie aan te geven. Laat staan dat er concreet en helder wordt omschreven hoe die rooskleurige doelen bereikt zouden moeten worden. Uit zijn studie blijken er nauwelijks juridische stokken om mee te slaan als het nodig is. Een knappe jurist die in een ongeorganiseerd en corrupt juridisch bestel met die loze woorden uit dit verdrag z’n verhaal komt halen om Oekraïne op de vingers te tikken voor het niet naleven van holle afspraken. Wellens trekt een heldere conclusie: ”zo’n vaag verdrag kunnen we beter met niemand sluiten, deze discussie staat dus eigenlijk los van Oekraïne maar gaat meer over de bizarre wijze waarop wetgeving in Brussel tot stand komt”.

Cui bono – wie profiteert?

Dat is ook de vraag die de auteurs van Follow the Money zich stelden. Hij is zó logisch, dat je ‘m soms bijna vergeet te stellen. En dat is nu net een van de grootste problemen bij dit verdrag. Achter de veelgehoorde en op het eerste gezicht sympathieke argumenten om voor het verdrag te stemmen, gaan zeer grote belangen schuil die met name door het pro-kamp nauwelijks worden besproken. Niet extreem verrassend overigens, want Stem Voor Nederland wordt met 200.000 euro’s gespekt door de Open Society Foundation van de Hongaars-Amerikaanse miljardair genaamd George Soros. Wie beweert dat geld niet stinkt, komt in dit geval van een koude kermis thuis. Want deze meneer heeft zijn vermogen met een zeer vies luchtje bij elkaar geharkt en zijn belangen ruiken tevens naar olie en gas. Alles wat God (lees: de EU) in onze unie verboden heeft om voornamelijk gezondheids-, veiligheids- en/of duurzaamheidsredenen, dreigt nu via Oekraïne als springplank de Europese markt te veroveren. Denk bijvoorbeeld aan rooflandbouw door multinationals en de Oekraïense overheid ten kosten van haar eigen boeren; de introductie van genetisch gemanipuleerde gewassen (GMO) door bedrijven als Monsanto en DuPont; het in oorlogsgebieden boren naar schaliegas door Burisma Holdings en Shell 2 vergezeld met grote Amerikaanse belangen; en de bouw van megastallen onder beheer van Myronivsky Hliboproduct (MHP) – waar jaarlijks 332 miljoen kippen worden geslacht – die met ruim 170 miljoen niet alleen door de ING en Rabobank worden gesponsord, maar ook indirect door de Nederlandse belastingbetaler zijn gesubsidieerd. De eigenaar van dit slachthuis is overigens de miljardair Yuriyj Kosiuk, die niet alleen goede vrienden is met president Porosjenko, maar naast zijn bijbaantje als adviseur van het Oekraïense leger ook nog gewoon bankiert. Een homo universalis, zullen we maar zeggen. Maar wat is er nou eigenlijk op tegen – die bedrijven zorgen toch voor werkgelegenheid en betalen veel belasting? Jammer joh: de automatisering zorgt er voor dat er anno 2016 nauwelijks menselijk kapitaal benodigd is voor de productie en de belasting wordt keurig netjes (lees: ‘legaal’ volgens de mazen van de wet) ontweken via belastingparadijzen. Mag jij raden welke vluchtroute dit grootkapitaal neemt. Juist ja: MHP fietst via Luxemburg, Burisma Holdings geniet van de Cypriotische zon en het bedrijf van de rijkste Oekraïner, kolen- en staalbedrijf Metinvest Holding, zit met z’n vereiste kamerplant in een leeg kantoor op de Amsterdamsche zuidas. Ik kan niet in de toekomst kijken, maar deze praktijken zullen in mijn ogen geen bijdragen leveren aan de politieke en economische stabiliteit in Oekraïne. Sterker nog: ze gaan voor veel meer spanningen, destructie en slachtoffers zorgen. Mark these words.

Ondertussen wordt niet alleen door de Oekraïense oligarchen, maar ook door onze overheid vrij geheimzinnig of laks gedaan over significant belangrijke zaken. Toen Follow the Money via een zogenaamd WOB-verzoek (Wet Openbaarheid van Bestuur) poogde om de interne communicatie van de overheid op te vragen voor journalistieke doeleinden, was het resultaat een tegenvaller. Ruim een maand te laat ontvingen de journalisten een lading documenten van Buitenlandse zaken, waarvan grofweg 80% procent werd afgeschermd. Bovendien was een waarschuwing over de existentie van grootschalige kinderarbeid in Oekraïne – ongeveer 1 op de 20 kinderen tussen de 5 en 14 jaar – op de website van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland plotseling verdwenen. Gelukkig zijn er nog screenshots en attente kamerleden.

Wat is het alternatief?

Als het daadwerkelijk in het belang van Europese, Nederlandse en Oekraïense burgers is om een associatieverdrag te sluiten, zal de inhoud van het verdrag op essentiële punten, zoals democratisering, mensenrechten en dierenwelzijn, duidelijker geformuleerd moeten worden. Een ‘nee’ kan zorgen voor heronderhandeling van het politieke gedeelte van het verdrag, maar niet meer van het economische dat inmiddels al in werking is getreden. Zelf vind ik het op z’n zachtst gezegd zeer onverstandig om op dit moment überhaupt een associatieverdrag met dit in chaos verkerende land af te sluiten. Ik zie meer heil in een overeenkomst waarbij de Oekraïense oligarchen een aantal jaar de tijd krijgen om zelf, met behulp en ten gunste van de eigen bevolking, hun land te stabiliseren om daarna, indien succesvol, alsnog de mogelijkheid te krijgen een associatieovereenkomst met de EU te tekenen en wellicht in de verre toekomst zelfs EU lidmaatschap te kunnen afdwingen. Dat mag je mijns inziens immers nooit uitsluiten. Laten we die demonstrerende Oekraïners van het Maidanplein dan gewoon stikken? Nee, dat hoeft helemaal niet. Het is naïef om te denken dat alleen dit vage verdrag tot de opties behoort om die mensen te steunen in hun democratiseringsproject. Indien we de Oekraïners écht willen helpen, zullen we als Nederland bijvoorbeeld de fiscale vluchtroutes van de Oekraïense grootkapitalisten niet langer moeten faciliteren, zodat het daarginds verdiende belastingkapitaal binnen de Oekraïense grenzen blijft voor binnenlandse investeringen en wederopbouw. Bovendien heeft de EU op dit moment zelf nogal wat aan het hoofd. Waarom onder zulke zware en risicovolle omstandigheden de invloedssfeer uitbreiden, als de problemen binnen de eigen grenzen de pan uit rijzen? Immers ontbreekt het aan culturele homogeniteit en solidariteit tussen ‘Noord’ en ‘Zuid’, staat de democratische status van de EU volop ter discussie en is er nog lang geen daadkrachtige oplossing omtrent grote maatschappelijke vraagstukken zoals bijvoorbeeld het vluchtelingenthema en klimaatverandering. Even ter simplificatie een vergelijking. Stel: je hebt een huis én je hebt plannen. Geen onoverkomelijke situatie. Dat huis is echter aardig in verval: fundament kraakt, verf bladdert, balken verrotten en de isolatie laat meer dan te wensen over. Steek je dan al je spaargeld in een nieuw – nou ja, tweedehands – tuinhuisje of investeer je je knaken in het repareren, renoveren en/of verstevigen van je hoofdkwartier? Dat is een van de fundamentele vragen die voorligt bij dit aankomende referendum. Focussen wij ons, als Europese samenleving, op het versterken en renoveren van het krakende bouwwerk dat Europese Unie heet of jagen we, verblind door de droom van een Verenigde Staten van Europa, onze expansiedrift na door koste wat het kost onze invloedssfeer te vergroten. Ongelimiteerde hebzucht en driftige schaalvergroting zorgen voor het groter en complexer worden van het bestuurssysteem, met onoverzichtelijkheid en afnemende ketenverantwoordelijkheid tot gevolg.

Begrijp me niet verkeerd: ik gun alle Oekraïners die gebukt gaan onder hun corrupte oligarchische bestuurders alle geluk van de wereld en deel maar al te graag de kernwaarden die voor ons dagelijks zo vanzelfsprekend zijn. Maar ik weiger een verdrag te steunen dat op een bedrieglijke manier de valkuil vormt voor Europese burgers en de situatie in zowel de EU als Oekraïne onontkomelijk verergert. De EU lijkt zijn essentie helaas verloren en niet langer om vrede maar om macht te gaan. Laten we Europese, Nederlandse én Oekraïense bestuurders tot de orde roepen om zich te herfocussen op hun kerntaken en beleid te voeren ten bate van de democratische meerderheid in plaats van de plutocratische minderheid. In de EU is dat het garanderen van vrede en veiligheid door de unie te repareren en waar nodig te hervormen. In de Hollandsche polders is dat het serieus nemen van haar natie 3 en het hooghouden van haar statelijke soevereiniteit ten einde zelf zeggenschap te blijven houden over met welk land tegen welke eisen samengewerkt wordt. Voor Oekraïne geldt het renoveren en stabiliseren van haar eigen land. Ik ben niet in de illusie dat mijn stem het verschil zal maken – dat verdrag gaat zeker niet van tafel. Maar ik voel me heel hard geroepen om mijn persoonlijke verantwoording af te leggen voor mijn luide tegenstem aanstaande woensdag.

Addendum

Als klap op de vuurpijl sprak ik afgelopen week in Rusland een Oekraïense studente, afkomstig uit de Krim dat door de Russen geannexeerd is. Met zachtaardige stem beweerde ze stellig dat Oekraïners helemaal niet bij zowel de EU als Rusland willen horen, maar hun eigen land met hun eigen Europese én Russische waarden willen opbouwen. Ze was het met me eens dat Oekraïne slachtoffer is van het getouwtrek tussen twee machtsblokken en dat dit verdrag gesloten wordt tussen de bestuurlijke elite van Oekraïne en de EU, waarbij minimale rekening wordt gehouden met de belangen en wensen van het plebs. En die meid is niet gek hoor – ze snapt net zo goed als wij hoe de Russische staatspropaganda van ome Poetin werkt. En als ik íets geleerd heb van het Russische perspectief op Nederland en de EU is dat ook wij – misschien in mindere mate – onderhevig zijn aan Westerse propaganda. Want wie zich anno 2016 louter via de NOS en traditionele kranten laat informeren over dit associatieverdrag, wordt zeer eenzijdig en bekrompen op de hoogte gesteld…

Notes:

  1. Ik heb het verdrag zelf slechts in heel kleine gedeeltes gelezen. Kan ik er dan wel überhaupt iets nuttigs over zeggen? Ja, maar beperkt als het gaat om de (juridische) inhoud. Daarvoor ga ik voornamelijk af op journalist Arno Wellens, die er een paar dagen voor vrij maakte om de associatieovereenkomst te bestuderen. Belangrijk om te vermelden: mijn artikel gaat voornamelijk over de ideeën en argumentaties waarom dit verdrag wel of geen goed plan is.
  2. Shell is om economische redenen inmiddels definitief gestopt met boringen in Oekraïne, aldus het Financieel Dagblad.
  3. Dat wil zeggen: niet de bevolking in slaap sussen door achter haar rug om het Verdrag van Lissabon te tekenen, terwijl een overgrote meerderheid (ruim 60%) tegen een Europese grondwet stemde in 2005.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *